Bionotatki - Biologiczny portal Informacyjno-Edukacyjny

Joanna siedziała bezmyślnie wpatrując się w monitor i obgryzając nerwowo ołówek. Pozostały jeszcze trzy godziny, podczas których miała dokończyć brakujące dziesięć stron pracy magisterskiej. Jutro mija ostateczny termin jej oddania. Oczywiście, gdyby teraz siadła i zaczęła pisać, na pewno udałoby jej się ukończyć pracę w terminie. Ale z tych dwóch czynności, potrafiła wykonać tylko pierwszą. Mimo, że posprzątała już całe mieszkanie, zlikwidowała wszelkie źródła hałasu, przygotowała sobie wielki termos kawy i kilka paczek ulubionych ciastek, nie potrafiła zacząć pisania. Postanowiła jeszcze sprawdzić skrzynkę elektroniczną, weszła także na komunikator. Nawet, jeśli uda jej się nad ranem ukończyć pracę, wie dokładnie, jak będzie to dalej wyglądało. Z jej umiejętnością planowania czasu, jeszcze przed wyjściem z domu będzie spóźniona. Nie przygotowała sobie rzeczy do ubrania, raczej nie zdąży zjeść śniadania i zapewne będzie przez dłuższy czas szukała kluczy od mieszkania. Przed wyjściem znowu pokłóci się ze swoją współlokatorką o kwestię wyprowadzenia psa, stojąc w korku, z każdą minutą będzie się stawała coraz większym kłębkiem nerwów i gdy wreszcie w końcu dojedzie na miejsce nie będzie w stanie wydusić z siebie ani słowa…

Jacek od dziecka był bardzo żywiołowy. Wszędzie było go pełno, z trudem wytrzymywał ciągnące się w nieskończoność godziny leżakowania w przedszkolu, podczas których musiał bezczynnie leżeć z zamkniętymi oczami i udawać, że śpi. W szkole często dostawał uwagi za niesubordynację i mimo że był zdolnym uczniem, rzutowało to negatywnie na jego wyniki w nauce. Był głównym bohaterem wszelkich niebezpiecznych zabaw, które mroziły krew w żyłach jego rodzicom. Jako nastolatek zaczął się buntować – nosił długie włosy, sprane dżinsy i poobdzierane koszulki. Słuchał bardzo głośno muzyki, za to wcale nie słuchał rodziców. Zaczął palić papierosy, czasem wracał pijany do domu. W końcu jednak Jacek rozpoczął studia na AWF-ie. Rodzice, zamiast odetchnąć z ulgą, z przerażeniem śledzili jego odradzającą się w coraz to bardziej szalonych wcieleniach, pasję do sportów ekstremalnych. Była to wspinaczka skałkowa, mountainboard, rowerowy trial, paralotnie. Całe mnóstwo kontuzji i urazów. Obecnie Jacek toczy walkę z samym sobą o każdy kolejny dzień normalnego życia. W pracy wiecznie kłóci się z szefem, ale także miewa naprawdę świetne pomysły i innowacyjne rozwiązania skomplikowanych problemów. Z dziewczyną, z którą obecni jest w stałym związku również się kłóci i, choć kocha ją i chciałby założyć rodzinę, nie jest w stanie podjąć się tego wyzwania. Tkwi w martwym punkcie.

Życie codzienne dorosłych osób dotkniętych ADHD. Z pozoru wydaje się, że takie zachowanie to tylko tak zwane roztrzepanie lub nadmiar energii i impulsywność. Jednak nieobecne marzycielki i zbuntowani wojownicy naprawdę istnieją i mają realne problemy ze znalezieniem swojego miejsca w społeczeństwie. Często można się spotkać z opinią, że ADHD jest usprawiedliwianiem własnej nieudolności i podobnie jak dysleksja jest to termin nadużywany. Czym jest ADHD i co wiemy na jego temat?

ADHD to skrót angielskiej nazwy Attention Deficit Hyperactivity Disorder czyli Zespołu Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi. Natomiast samodzielnie występujące zaburzenia koncentracji uwagi, bez występującej nadpobudliwości psychoruchowej, jest określane jako ADD (ang. Attention Deficit Disorder). ADD jest to forma ADHD przebiegająca bez istotnych zmian w zachowaniu, a jedynie ze zmianami w zakresie percepcji.

W pierwotnym zamyśle ADHD odnosiło się głównie do wieku dziecięcego

ADHD jako pierwszy opisał w formie żartobliwej Heinrich Hoffmann. W 1885 roku, nie mając pomysłu na prezent dla swojego syna, wydał dla niego tomik wierszy o niegrzecznych dzieciach. Opisał w nim między innymi Jasia Wiercipiętę czy Bujającą w Obłokach Zosię, które to postaci są obecnie sztandarowym przykładem dwóch klasycznych podtypów ADHD. Z biegiem lat, coraz większe rzesze psychologów, pedagogów i lekarzy zaczęły interesować się zjawiskiem ADHD. Pod koniec lat 70. pojawiły się pierwsze wzmianki i badania na temat dorosłych ludzi cierpiących na to schorzenie. Szacuje się, że u około 60 procent dzieci z ADHD będzie żyło z tą chorobą również w wieku dorosłym [1].

Etiologia i mechanizmy rządzące ADHD

ADHD jest chorobą genetyczną i nie ma żadnych uwarunkowań psychospołecznych, ani ekonomicznych. Jak wykazują badania, zmiany w przebiegu choroby dotyczą częściowego zaniku, niedokrwienia i niedostatecznego zaopatrzenia w glukozę kory płata czołowego mózgu oraz zaburzenia w działaniu systemu neuroprzekaźników z grupy katecholamin. Dopamina, serotonina i noradrenalina należą do głównych przekaźników układu współczulnego, uruchamianego w stanach większego poziomu stresu oraz układu limbicznego regulującego nasze emocje. Ich główną funkcją jest odbieranie, przekazywanie i reagowanie na bodźce – są odpowiedzialne za większość działań, które podejmuje nasz organizm. Przy zaburzonym funkcjonowaniu neuroprzekaźników, występują trzy główne problemy: zaburzenia w percepcji, czyli spostrzeganiu i przetwarzaniu informacji, niski poziom filtracji bodźców (odpowiedzialny za zaburzenia procesu koncentracji) oraz niedostateczna blokada impulsów (takich jak głód, pragnienie, potrzeba ruchu), co prowadzi do nadmiernej pobudliwości [2].
Objawy ADHD różnią się w zależności od podtypu choroby. W podtypie zespołu z nadpobudliwością ruchową przeważa głównie nadmiar aktywności, impulsywność i niepokój wewnętrzny. Ten podtyp ADHD występuje przeważnie u chłopców, dziewczynki mają zazwyczaj podtyp z przewagą zaburzeń koncentracji uwagi, w którym problemy skupiają się wokół nadmiernej przerzutności, rozproszenia oraz zbyt krótkiej trwałości uwagi. Uwaga jest to zdolność skierowania świadomości na dany przedmiot, zjawiska lub przeżycia. Przerzutność to zdolność przekierowania uwagi z jednego zjawiska, na drugie. Rozproszenie to inaczej podzielność uwagi, czyli umiejętność jednoczesnego wykonywania dwóch czynności. Trwałość uwagi to cecha odpowiadająca za rozłożenie koncentracji w czasie.
Nadmierna przerzutność i niska trwałość uwagi powodują problemy z koncentracją, uczeniem się, czytaniem, mogą utrudniać nawet codzienne funkcjonowanie. Łatwe rozpraszanie sprawia, że najmniejsze bodźce, nieistotne dla innych dezorganizują pracę i zmuszają do ponownego skupiania uwagi, co niesie za sobą niepotrzebne straty energii [3].

Od roztargnienia do ADHD

     Diagnostyka ADHD u dorosłych nie należy do skomplikowanych, aczkolwiek samo rozpoznanie schorzenia może wiązać się z pewnymi trudności, głównie ze względu na mało charakterystyczne, a zarazem bardzo różnorodne objawy. Najważniejszy jest dokładny wywiad, historia choroby oraz życiorys opowiedziany przez chorego, jak i przez jego bliskich. Pomocne są również kwestionariusze, ankiety osobowe oraz testy psychologiczne. Kwestionariusze i ankiety badają stosunek chorego do samego siebie oraz stosunek i ocenę chorego przez osoby z jego najbliższego otoczenia (np. Brown Adult-ADD-Scale, Conners Adult Rating Scale). Testy psychologiczne służą do określenia poziomu inteligencji, efektywności pracy oraz poziomu koncentracji. Zazwyczaj na tej podstawie można postawić rozpoznanie wstępne. Dalsze badania, jak badanie neurologiczne, elektroencefalogram (EEG), diagnostyka obrazowa (TK, MR), czy badanie endokrynologiczne, służą głównie wykluczeniu chorób dających w obrazie klinicznym objawy podobne do objawów ADHD [1].

Leczenie

     ADHD jest chorobą nieuleczalną, jednak przy pomocy odpowiedniej terapii można niwelować kłopotliwe objawy oraz wyeliminować ewentualne schorzenia współistniejące. Do takich schorzeń należą między innymi częste wahania nastrojów, epizody depresji, zaburzenia lękowe, skłonność do popadania w nałogi, zaburzenia snu, motoryki dużej i precyzyjnej oraz zaburzenia osobowości. ADHD można leczyć dwiema metodami – farmakologicznie i poprzez zastosowanie terapii behawioralnej. W leczeniu farmakologicznym podaje się leki z grupy psychostymulujących, które zwiększają poziom koncentracji, likwidują uczucie permanentnego zmęczenia i uspokajają tak zwaną gonitwę myśli. Decyzję o leczeniu farmakologicznym podejmuje lekarz uwzględniając wolę pacjenta, skuteczność dotychczasowych metod leczenia oraz ogólną jakość życia. Wskazania do terapii obejmują stany, w których:
- ADHD występuje w pełnej postaci,
- z powodu ADHD doszło do zaburzeń osobowości, bądź pojawiły się choroby
towarzyszące,
- pacjentowi grozi utrata pracy, nie może zakończyć edukacji lub ma
trudności z adaptacją społeczną,
- pacjent i jego rodzina oraz osoby z najbliższego otoczenia bardzo cierpią,
- inne metody terapeutyczne nie przyniosły pożądanych skutków [1].
     Substancją czynną wykorzystywaną w lekach psychostymulujących jest pochodna amfetaminy – metylfenidat (Ritalin) lub sok amfetaminowy. Leki psychostymulujące działają na układ dopaminergiczny, zwiększając poziom aktywności systemów mózgu wykorzystujących dopaminę jako neuroprzekaźnik. Wbrew powszechnym wśród pacjentów obawom, leczenie jest całkowicie bezpieczne i nie powoduje żadnego uzależnienia oraz, co za tym idzie, nie wywołuje żadnych efektów ubocznych w przypadku odstawienia (tzw. syndromu odstawiennego) [4, 5].
     Natomiast terapia behawioralna polega na modyfikacji zachowań, które pacjent i jego otoczenie postrzegają jako niekorzystne i zastąpieniu ich konstruktywnymi zachowaniami i pozytywnym myśleniem. Punktem wyjścia dla każdej osoby zmagającej się z ADHD jest zrozumienie i akceptacja siebie jako osoby chorej. Należy poznać swoje słabe i mocne strony, mieć świadomość swoich wad i umiejętnie wykorzystywać zalety. W tym celu najlepiej, wraz z osoba prowadzącą terapię rozpisać tzw. „mapę” własnej osobowości. Poza swoimi wadami i zaletami dobrze jest również opisać własne postępowanie w różnych sytuacjach dnia codziennego oraz towarzyszące im odczucia. Pozwoli to uzyskać większą kontrolę nad swoimi emocjami, dzięki czemu można uniknąć wielu niezręcznych sytuacji, w których człowiekiem rządzą negatywne uczucia, i którym niejednokrotnie daje upust poprzez negatywne zachowania. Kolejnym, ważnym etapem terapii jest udoskonalenie zdolności koncentracji. Dla ułatwienia tego zadania dobrze jest zrobić sobie tabelę, w której kolejno opisujemy, jakie rzeczy sprzyjają naszej koncentracji, a jakie powodują rozproszenie uwagi. Jednym z najtrudniejszych aspektów terapii osób dorosłych z ADHD jest ulepszenie organizacji i strukturyzacji działań.
Najlepiej sprawdzają się wszelkiego rodzaju plany i schematy działania. Dobre efekty daje sporządzanie orientacyjnego planu całego tygodnia, który pozwala uporządkować zadania i ułatwia ich wykonanie. Do realizacji większych przedsięwzięć, jak na przykład zorganizowanie przyjęcia, czy planowanie wyjazdu, nadają się specjalne arkusze, które można również sporządzić samemu. Taki arkusz ma formę tabeli, w której rubrykach wpisujemy istotne informacje, nakreślając tym samym wstępny szkic projektu. Arkusz powinien zawierać podstawowe informacje, takie jak na przykład co i kiedy będzie robione, w jaki sposób, czas potrzebny na przygotowania, osoby pomagające, osoby, które trzeba powiadomić, ewentualne przeszkody, alternatywy, kosztorys. W lepszej organizacji nadrzędną rolę spełnia porządek, żeby go utrzymać nie wystarczy regularnie sprzątać. Osobom z ADHD może pomóc wyrzucanie niepotrzebnych rzeczy i przypisanie każdej rzeczy określonego stałego miejsca. Pozwoli to unikać sytuacji, w których na 5 minut przed wyjściem z domu nerwowo szuka się kluczy, co powoduje spóźnienia, niepotrzebny stres i frustrację [1]. Najlepsze efekty przynosi zastosowanie terapii behawioralnej wspomaganej leczeniem farmakologicznym, jednak każdy przypadek ADHD trzeba rozpatrywać indywidualnie w gabinecie lekarskim, bądź psychologicznym.

W Polsce od 2005 roku działa Polskie Towarzystwo ADHD z siedzibą główną w Krakowie, które zrzesza psychologów, pedagogów, rodziców dzieci dotkniętych ADHD oraz dorosłych z tym schorzeniem. W Krakowie powstała także pierwsza w Polsce poradnia oferująca pomoc osobom cierpiącym na ADHD.
Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi jest chorobą, o której zrobiło się głośno dosyć niedawno. Istnieje sporo zarzutów pod kątem nadużywania terminu choroby i usprawiedliwiania przy jej pomocy braków w wychowaniu dzieci. Dorosłych z kolei określa się jako przewrażliwionych na punkcie własnej osoby, nie chorych, lecz mających tzw. „trudny charakter”. Potrzebne jest uświadamianie ludzi oraz zwiększenie liczby badań i specjalistów zajmujących się tym zagadnieniem. Przede wszystkim jednak, istotne jest poważne traktowanie, zarówno ludzi dotkniętych ADHD, jak i zajmujących się nim psychologów, pedagogów i lekarzy. Z kolei my sami powinniśmy wykazywać się wyrozumiałością wobec osób, u których podejrzewamy występowanie tej choroby.

Tekst: Dominika Tabaka
Zdjęcia: Kamila Piątkowska

1. Sabine Bernau: ADHD u dorosłych. Poradnik jak z tym żyć.
     Wydawnictwo WAM, Kraków 2007.

2. Edward M. Hallowell, John J. Ratey: W świecie ADHD.
     Wydawnictwo Media Rodzina, Poznań, 2004.

3. Anna Trzcieniecka-Green: Psychologia.Podręcznik dla studentów kierunków
   medycznych. Wydawnictwo Universitas, Kraków 2006.

4. Linda J. Pfiffner: Wszystko o ADHD. Wydawnictwo Zysk i S-Ka, Poznań, 2004.

5. Martin E. P. Seligman: Psychopatologia. Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2003.